هنوز آتش كشف نشده بود و هیچ چرخی برای گشتن وجود نداشت. حتی هنوز ابزاری برای انجام سادهترین كارهای روزمره ساخته نشده بود، با این حال انسانها میدانستند كه برای زندگی به یكدیگر نیاز دارند و باید با هم زندگی كنند و همین نیاز بود كه جوامع ابتدایی را شكل داد. نیازی كه با گذشت ایام، پیشرفت بشر و پیدایش ادیان، سر و شكل بهتری به خود گرفت و خانواده به معنای كنونی آن، به تدریج شكل گرفت.
با این حال، هدف از تشكیل خانواده تنها نیاز به زندگی جمعی و رفع خواستههای اشخاص نیست؛ بلكه عوامل روحی، فرهنگی و مذهبی بسیاری وجود دارد كه در ایجاد نهاد خانواده موثر است. اهمیت این نهاد كوچك اجتماعی، موجب شده است كه در دنیای امروز مانند هر موضوعی، خانواده نیز دارای تعریف، شكل و قواعد مخصوص به خود باشد. قواعدی كه از سالهای دور به وسیله صاحب نظران گوناگون مورد بررسی قرار گرفته است و صدها كتاب و مقاله درباره آن نگاشته شده است. همه این موارد موجب شد تا در آستانه روز خانواده پای صحبتهای دكتر امان قرائی مقدم، جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تربیت معلم بنشینیم و درباره خانواده و تعریف آن با ایشان صحبت كنیم.
دخت ایران: امروزه در جامعه ما و نیز جوامع دیگر، تعاریف گوناگونی از خانواده وجود دارد و هركس بنا بر رای خود معانی گوناگونی برای نهاد خانواده مطرح میكند. این تعاریف چه تفاوتهایی با یكدیگر دارند؟
تعریف خانواده در همه نقاط جهان به یك شكل است و در همه كشورها و همه سیستمهای فكری، خانواده نهادی است كه از پیوند شرعی، عرفی و قانونی یك زن و یك مرد ایجاد میشود. زوجی كه اقتصادی مشترك دارند و میتوانند فرزند داشته یا نداشته باشند. اما آنچه در نقاط گوناگون شكلهای مختلفی به خود میگیرد و تعاریف متفاوتی نیز پیدا میكند، خانوار است. خانوار به طور كلی با خانواده متفاوت است؛ به این معنا كه خانوار به هر چند نفری گفته میشود كه یك جا با هم زندگی میكنند، ممكن است خویشاوند بوده، یا با هم رابطه جنسی داشته باشند، اما اقتصاد آنها با یكدیگر مشترك نیست و همین باعث میشود كه دیگر به آنها خانواده اطلاق نشود. به همین دلیل، یك سربازخانه یا خوابگاه دانشگاهی خانوار محسوب میشود، اما خانواده نام نمیگیرد، زیرا خانوار اساسا اصطلاحی عام است.
دخت ایران: با این حساب، خانواده موضوع بسیار حساسی است. به نظر شما جایگاه خانواده در دنیای امروز چیست و خانوده از چه درجه اهمیتی در زندگی ما برخوردار است؟
حیات جامعه به خانواده و وضعیت آن بستگی دارد. شاید به نظر عدهای تنها كاركرد خانواده، ارضای غریزه جنسی باشد، اما این كمترین اهمیت خانواده است. خانواده موجب ایجاد نسل جدید جامعه است و كاركردهای اقتصادی و فرهنگی ویژهای نیز دارد. از سوی دیگر، خانواده به افراد شخصیت بخشیده و با حمایتهای خود امكان موفقیت افراد جامعه را فراهم میكند و به آنان امنیت روانی و فكری میهد. البته خانواده، دهها كاركرد دیگر نیز برای جامعه دارد و به همین دلیل است كه اكنون تمام كشورها تلاش میكنند هر چه بیشتر موجبات استحكام خانواده را ایجاد كنند، زیرا همه چیز از خانواده بیرون آمده و باز به آن برمیگردد.
دخت ایران: جدا از تعریفی كه شما برای خانواده ارائه دادید، خود خانوادهها انواع گوناگونی دارند و در شرایط مختلف رنگهای متفاوتی به خود میگیرند. چه خصوصیاتی را میشود برای خانواده سالم تعریف کرد؟
خانواده سالم، خانوادهای است كه متشنج، نا آرام و بیكفایت نباشد. زیرا درچنین خانوادههایی است كه انواع جرم صورت میگیرد و پدیدههایی مثل دختران فراری، كودك آزاری، كودكان خیابانی و انواع و اقسام جرایم كوچك و بزرگ دیگر به چشم میخورد. به عنوان مثال آسیبهای اجتماعی در خانوادههای چند زنی كه نوعی از خانوادههای متشنج هستند، بیشتر به چشم میخورد، زیرا خانواده متشنج، افراد متشنج بار میآورد و این اصلا عجیب نیست.
دخت ایران: ممكن است چند مورد از نشانههای یك خانواده سالم را نام ببرید؟
بله. در خانواده سالم عصبانیت وجود ندارد. فرزندان برمبنای اعتقادات دینی بزرگ میشوند و اختلافات زناشویی نیز دیده نمیشود؛ به علاوه در این نوع خانواده اقتدار مشروع پدر و مادر، هر دو، حفظ شده و جایگاه تكتك افراد خانواده نیز مشخص است. چنین خانوادههایی از اقتصاد مناسب و زندگی نسبتا مرفه و همین طور تحصیلات عالی نیز برخوردارند. با این حال و با تمام نكاتی كه ذكر شد، خانواده سالم به جامعه سالم بستگی دارد و نظام سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه در چگونگی وضعیت خانواده تاثیر مستقیم دارد. به بیان دیگر، وقتی همه مردم از تحصیلات، شغل و درآمد كافی برخوردار باشند، احترام و شخصیت آنان نیز هم در خانواده و هم در جامعه حفظ شده و روابط بهتری نیز با هم دارند.
دخت ایران: با وجود همه كاركردهای مثبت خانواده، امروز به دلایلی آمار ازدواج و تشكیل خانواده پایین آمده است. این پدیده چه آسیبهایی برای افراد و جامعه در پی دارد؟
مهم ترین آسیبی كه تعویق ازدواج میتواند در پی داشته باشد، بروز فحشا و روابط نامشروع در میان جوانان است. در حال حاضر این موضوع بر هیچ كس پوشیده نیست كه دختران و پسران در جامعه ما به صورت گسترده با یكدیگر رابطه دارند. این مساله علاوه بر اینكه موجب بروز انواع آسیبهای اجتماعی و ناراحتیهای روحی برای جوانان میشود، میل به تشكیل خانواده و پذیرفتن مسئولیت ازدواج را نیز در آنان از بین میبرد؛ زیرا آنان دیگر انگیزهای برای این كار ندارند و بدون داشتن هیچ گرفتاری و مسئولیتی، میتوانند در خارج از محیط خانواده نیازهای حداقلیشان را برآورده سازند.
با این حال در كشور ما از آنجا كه هنوز روابط نا مشروع اپیدمی نشده است، 4 عامل اصلی برای تاخیر در ازدواج وجود دارد كه عبارتند از: سربازی، دانشگاه، اقتصاد (نداشتن شغل و مسكن) و در نهایت همین مساله فحشا و روابط آزاد در جامعه. كه از این چهار مورد، مشكلات اقتصادی و نداشتن شغل بالاترین درصد را به خود اختصاص میدهد و موجب تاخیر در ازدواج جوانان میشود؛ معضلی كه بزرگترین خطر برای سلامت روحی، اقتصادی، فرهنگی و خانوادگی جامعه است.
دخت ایران: به همان اندازه كه آمار ازدواج در كشور ما پایین آمده است، آمار طلاق و فروپاشی خانواده، افزایش یافته است. مطمئنا پس از فروپاشی یك خانواده مشكلات بسیاری برای جامعه و خود افراد به وجود میآید. به طور كلی این موضوع چه آسیبهایی برای فرد و جامعه به دنبال دارد؟
نخستین كسی كه دچار آسیب میشود مرد است. تصور همه این است كه تداوم زندگی خانوادگی برای مردان مهم نیست، در حالی كه پس از طلاق، میزان ناراحتیهای روحی و جسمی در مردان به میزان قابل توجهی افزایش پیدا میكند. زنان نیز از چنین آسیبهایی بیبهره نیستند، اما شرایط جامعه، نداشتن پشتوانه اقتصادی و تنهایی آنان را به سمت روابط نامشروع و در نهایت، فحشا سوق میدهد. متاسفانه در جامعه ما امكان ازدواج مجدد برای چنین زنانی چندان زیاد نیست و به همین دلیل بسیاری از این زنان مستعد ورود به انواع جرائم و فحشا هستند.
از سوی دیگر، در صورت وجود فرزند، بیشتر اوقات، این كودكان افرادی ناموفق از آب در میآیند و بسیاری از آنان نیز دچار انواع آسیبهای اجتماعی و ارتكاب جرم میشوند.
دخت ایران: برای سوال آخر، به عنوان یك جامعهشناس، فكر میكنید چه کارهایی برای افزایش سلامت خانواده میتوان انجام داد؟
خانواده بنیان جامعه است و هیچ نهادی به اندازه آن در شرایط اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و حتی دینی یك جامعه موثر نیست. به نظر من، مسئولان باید هرچه بیشتر تلاش كنند تا شرایط ازدواج مثل مسكن و شغل برای جوانان فراهم شود و خانوادهها نیز در این امر به فرزندان خود كمك كنند؛ زیرا هرچه یك ازدواج درست و مناسب زودتر اتفاق بیافتد، افراد و به تبع آن جامعه، از سلامت روحی و حتی جسمی بیشتری برخوردار خواهند بود.
دخت ایران: آقای دکتر! از صحبتهای شما و گفت و گویتان با دختایران تشکر میکنم.
