بلوغ جنسی و روانی؛ شرط اول در ازدواج

در این گفتگو که با دکتر سید مجتبی جزایری روانپزشک کلینیک مهر تابان انجام گرفت، از بلوغ جنسی در دختر و پسر تا کم و کاست آن در زندگی زناشوئی صحبت کردیم و از آسیب‌هایی که بدون آگاهی و ناخواسته متحمل می‌شویم. اگر به دنبال دریافت درست از شرط اول ازدواج هستید و به زندگی سالم می‌اندیشید، شما را به خواندن این گفتگو دعوت می‌کنیم:

دخت ایران: لطفا بلوغ جنسی را برایمان تعریف کنید؟
بلوغ جنسی در کل به برهه‌ای از زندگی فرد گفته می‌شود که تغییرات فیزیولوژیک و به تبع آن رفتاری بر اثر ترشح هورمون‌های جنسی استروژن و پروژسترون در دختران، و تستسترون در پسران ایجاد می‌شود. این امر معمولا در دختر خانم‌ها در سن کمتری نسبت به پسران رخ می‌دهد. سن بلوغ در دختران و پسران بسته به شرایط جغرافیایی، عوامل ژنتیکی و نژادی و حتی رفتاری متفاوت است. از جمله تغییرات فیزیولوژیک که در دختران و پسران ایجاد می‌شود، شکل‌گیری و بزرگ شدن اندام‌های تناسلی است که در دختران بزرگ شدن سینه و عادت‌های ماهانه و در پسران ترشحاتی است که گاهی در هنگام خواب اتفاق می‌افتد. به تدریج با بالغ شدن فرد، همزمان جسم و روان او تحت تأثیر عوامل هورمونی قرار گرفته و هویت جنسی فرد را شکل می‌دهد. پس از دوره‌ بلوغ، یک دختر آمادگی لازم جهت همسر شدن و سپس مادر شدن را پیدا می‌کند و یک پسر نیز این آمادگی را به لحاظ جسمی و روانی به دست می‌آورد. به طور طبیعی در طی بلوغ نیازهایی برای فرد شکل می‌گیرد که با ازدواج به موقع و درست، به این نیازها پاسخ داده می‌شود و نقش‌های فردی و اجتماعی او به کمال می‌رسد.

دخت ایران: تحت تأثیر چه عواملی ممکن است بلوغ زودتر یا دیرتر از زمان معمول اتفاق بیفتد؟
بلوغ زودرس و بلوغ دیررس به عوامل مختلفی بستگی دارد؛ هم علت‌های فیزیولوژیک که به میزان و کیفیت هورمون‌های جنسی مربوط است و هم علت‌های رفتاری که با تأثیر بر روی مغز و کنترل هورمون‌های مترشحه، زمان بلوغ را تعیین می‌کنند. به طور مثال توصیه می‌شود به کودکان لباس‌های تنگ و چسبان در ناحیه‌ تناسلی نپوشانید چرا که تحریکات زودهنگام آن سبب تسریع در امر بلوغ می‌شود و یا نداشتن قید و بند در روابط میان دو جنس مخالف به لحاظ رفتاری برای دختر و پسر محرک بوده و باعث بلوغ زودرس می‌گردد.
در مقابل، عدم داشتن اعتماد به نفس به دلیل نارضایتی از هویت جنسی و یا ترس، باعث تأخیر در زمان بلوغ می‌شود. مثلا دختری که از دختر بودن و جنسیت خود رضایت ندارد و از هویت جنسی خود فرار می‌کند، رفتارهایی را انجام می‌دهد که مانع تحریکات طبیعی و ترشح هورمون‌های جنسی شده و بلوغ دیررس را در پی دارد. عکس این عمل در پسران نیز امکان‌پذیر است. همچنین اگر این دختر و پسر نوجوان در معرض تحریکات جنسی مداوم در محیط قرار گیرند، مثلا فیلم‌ها، داستان‌ها، کلیپ‌ها و یا رفتارهای ناسالم در جمع دوستان و حتی خانواده، زودتر از زمان طبیعی به بلوغ خواهند رسید. تجربه نشان داده است کودکانی که روابط جنسی آزاد را تجربه می‌کنند به خصوص در خانواده، با بلوغ زودرس و مشکلات آن بیشتر درگیرند. در برخی موارد نیز مشاهده‌ روابط جنسی در سنین کم، به دلیل عدم فهم درست توسط کودک، ترس و وحشت را در وی تشدید می‌کند که این موضوع نیز بلوغ طبیعی را به تأخیر می‌اندازد. همه‌ این عوامل رفتاری، جدا از عوامل فیزیکی مؤثر که به آنها اشاره شد، نقش بسزایی در زمان وقوع و حتی چگونگی مواجهه‌ نوجوان با بلوغ و مدیریت جنسی و رفتاری در ارضای نیازهایش دارند.

دخت ایران: این عدم زمان به موقع برای بلوغ، چه مشکلاتی را به وجود می‌آورد؟
برخی از این مشکلات با فیزیک فرد، مستقیم در ارتباط است. به طور مثال پسر ده ساله‌ای که از نظر فیزیکی قابلیت بلوغ را ندارد و بدنش به لحاظ فیزیولوژیک آمادگی کامل را حاصل نکرده است، اگر به لحاظ روانی دچار بلوغ جنسی زودرس شود، به دلیل نداشتن مقدمات لازم، دچار مشکلات عدیده‌ رفتاری و جسمی می‌شود. به‌خصوص اینکه آموزش درستی جهت برخورد با این موضوع ندیده است و به مرور سیستم تناسلی خود را به خاطر خودارضائی و سکس ذهنی با آسیب مواجه کرده و از نظر رفتاری نیز حالت روحی یک انسان بیمار را پیدا می‌کند. مجموع این مشکلات هم در دوران مجردی و هم در دوران تأهل، مسأله‌ساز خواهد شد. از آن سو برخی افراد به دلایل ذکر شده چون عدم رضایت جنسی و اعتماد به نفس و... دچار بلوغ دیررس می‌شوند که علی‌رغم آمادگی کامل جسم به لحاظ فیزیولوژیک، از بلوغ جنسی برخوردار نیستند؛ این موضوع نیز در زندگی مشترک مسأله‌ساز خواهد بود.

دخت ایران: یکی از مشکلاتی که به طور عمده افراد ممکن است درگیر آن شوند، خودارضائی است. خودارضائی چه ارتباطی با بلوغ و سپس زندگی زناشویی دارد؟
خودارضائی یکی از همان مشکلاتی است که با عدم پاسخ درست به نیازهای جنسی در فرد ایجاد می‌شود. علت آن را می‌توان در دو بحث که وابسته به هم هستند، بررسی کرد. یکی از علت‌های آن تهییج جنسی است که ممکن است عامل جسمی و هورمونی داشته باشد و یا عامل رفتاری و محیطی. یعنی برخی از افراد هورمون‌های جنسی بیشتری ترشح می‌کنند که انگیزش جنسی بیشتری را در آنها ایجاد می‌کند و برخی نیز با قرار گرفتن در معرض رفتارهای جنسی و محیط‌های مملو از این رفتارها، عطش بیشتری را در ارضای جنسی به دست می‌آورند. علت دیگر عدم وجود شرایط مطلوب جهت برآوردن نیازهای جنسی به شیوه‌ درست که همان ازدواج است، می‌باشد. حالا این سؤال مطرح می‌شود که دختر و پسر نوجوانی که بلوغ جنسی را پشت سر گذاشته‌اند، به دلیل نرسیدن به بلوغ روانی که مکمل ارتباط زناشویی است و امکان ازدواج برایشان فراهم نیست، چگونه به نیازهای جنسی خود پاسخ دهند؟
اولین راه‌حلی که به نظر می‌رسد، خودارضائی یا استمناء است که پرخطرترین رفتار برای فرد محسوب می‌شود. خطرات ناشی از خودارضائی که مهمترینش کاهش قوای جنسی، ضعف شدید جسمی که همراه با لاغری و حتی کاهش قدرت بینایی است و همچنین اعتیاد روانی به آن، تمام زندگی فرد را تحت تأثیر قرار می‌دهد و زندگی طبیعی جسمی و روحی را مختل می‌کند که این اختلالات حتی پس از ازدواج هم همراه فرد است. با چنین شرایطی تصور کنید زندگی مشترک با این عادت و رفتار پرخطر، چگونه به آرامش خواهد رسید؟! برای پیشگیری و درمان این عارضه، توصیه می‌شود اگر منشأ فیزیولوژیک و هورمونی دارد، با یک متخصص غدد در میان گذاشته شود و همچنین با یک روانشناس مشاوره گردد تا با تکنیک‌های رفتاری و داروهای مؤثر آن را مهار کنند.

دخت ایران: عدم بلوغ جنسی را در یک زن و مرد متأهل چگونه می‌توان تشخیص داد؟
بلوغ جنسی که مشخصا با اندام‌های تناسلی، و ویژگی‌های جنسی زن و مرد قابل تشخیص است. مثلا در دختران عدم رشد سینه‌ها یا نداشتن عادت‌های ماهانه و... و در پسران نیز همان مشخصه‌های فیزیکی مردان که با رشد مو در ناحیه‌ تناسلی، عضلانی شدن بدن و... همراه است. اما این ویژگی‌های ظاهری نشانه‌ی بلوغ کامل نیست. زیرا در یک رابطه‌ زناشوئی توانایی برقراری نزدیکی نرمال که در آقایان با تحریک، نعوظ و دخول و در خانم‌ها نیز با تحریک، اسپاسم (انقباض و انبساط) عضلات تناسلی و رسیدن به ارگاسم (اوج لذت جنسی) همراه است، مدنظر می‌باشد که تمامی این توانایی‌ها در بستری از توانایی‌های روانی برای فرد امکان‌پذیر است. زیرا آمادگی روانی و فهم درست از رابطه‌ جنسی که همراه با عواطف و احساسات است، نقش فزاینده‌ای دارد. در واقع اگر زوج از ارتباط خود احساس رضایت نداشته باشند، نشانه عدم بلوغ و توانمندی به لحاظ جسمی و روانی در آنهاست.

دخت ایران: چه عواملی سبب نارضایتی جنسی در زوج می‌شود؟
باید بدانیم که برای یک ارتباط سالم جنسی میان زن و شوهر، هم آمادگی جسمی و هم روحی باید مدنظر قرار گیرد. چنانچه یکی از اینها نقص داشته باشد، نارضایتی یکی از همسران و یا هر دو را سبب می‌شود. به عنوان مثال زن در ارتباط زناشویی به معاشقه‌ عاطفی همراه با لمس، واژه‌های عاشقانه و آرامش و اعتماد نیاز دارد و مرد به تحریکات بصری، لمسی، و حتی استشمام عطرهای محرک که تمامی این مقدمات به طور تقریبی برای هر دو نقش مهمی را در لذت بیشتر بردن ایفا می‌کند. حال چنانچه مرد از معاشقه پرهیز کند و زن بدون احساس لذت و عشق، شوهرش را ارضا کند، در طولانی مدت زن دچار افسردگی، عدم رضایت جنسی و حتی بهانه‌گیری می‌شود. در مورد مردان هم به همین صورت ارتباط یک سویه می‌گردد. مثلا نیش و کنایه‌های گفتاری زن بر علیه مرد، نامرتبی و عدم ابراز احساس نسبت به وی، به تدریج سرد مزاجی را پدید می‌آورد. در واقع عدم شناخت نیازها در همسر و عدم هماهنگی در زمان مقاربت، عدم ابراز محبت، تلخ‌رویی و جبر از سوی مردان، تحقیر، تمسخر و عیب‌جویی، نداشتن اعتماد به نفس در برقراری ارتباط، عدم رعایت بهداشت جنسی و حتی بهداشت رفتاری، و در کل عدم فهم درست از یک ارتباط زناشویی، عوامل عمده‌ نارضایتی جنسی در زوج را ایجاد می‌کنند. متأسفانه همه‌ این مشکلات به دلیل عدم آگاهی درست و به هنگام در زمان بلوغ و سپس در زمان ازدواج است. شاید برایتان عجیب باشد اگر موردی را مثال بزنم که یک خانم تحصیلکرده فکر می‌کرد با بوسه‌ نامزدش، باردار می‌شود! و یا مردی که از ترس آسیب رساندن به همسرش، مدت‌ها پس از ازدواج به او نزدیک نمی‌شد! باید بدانیم که آموزش، در شروع بهتر و تداوم یک ارتباط سالم نقش بسیار سازنده‌ای دارد.

- یک توصیه:
اگر آنقدر بالغ شده‌اید که فرد دیگری را به جز خودتان عاشقانه دوست داشته باشید، باید برای دوست داشتن به دنبال دلیل باشید. اگر آنقدر دلیل برای دوست داشتن داشتید که تا آخر عمر به آن تکیه کنید، شما به بلوغ کامل رسیده‌اید؛ پس با دلیل آگاهانه، ازدواج کنید...