بیماری خاموش

برای مصاحبه سراغ یکی از کاشناسان کلاس‌های آموزشی خانه سلامت که زیر نظر شهرداری است رفتم. خانم نسرین فروتن، کارشناس مامایی که در خانه سلامت شهرداری فعالیت می‌کنند، در رابطه با سلامت، ورزش،‌ تغذیه و به نظر من هر موضوع مرتبط با فیزیولوژی زنان تخصص دارند. ساده حرف می‌زنند و صد البته دلنشین و گیرا. خانم فروتن مصاحبه را شروع می‌کند و هنوز سوال نکرده می‌‌گوید: «به تازگی بیماری شایع بین خانم‌های ایرانی، پوکی استخوان است و علت اصلی آن به عدم فعالیت جسمی یا همان عدم تحرک بر می‌گردد.»

دخت‌ایران: تولید تراکم استخوان تا چه سنی ادامه دارد؟
تشکیل سلول‌های استخوانی از همان ابتدای تولد آغاز شده و تا سی‌سالگی این روند ادامه دارد. در افرادی که کمترین تحرک را دارند نیز‌ با کوچکترین جا به جایی تولید صورت می‌گیرد. به طور مثال وقتی فرد بازویش را حرکت می‌دهد، همین حرکت موجب تولید سلولهای استخوانی می‌شود. اما یک اصل کلی وجود دارد و آن اینکه فعالیت بیشتر، تولید سلول بیشتری را در پی خواهد داشت. اما از سی سالگی به بعد دیگر بدن به ساختن سلول‌های استخوانی کمک نمی‌کند و سالی هم یک تا دو درصد از آن را کم می‌کند؛ از این سن خود شخص است که باید با انجام حرکات ورزشی موجبات این تولید را فراهم آورد.

دخت‌ایران: تفاوتی بین ورزشکاران و افراد عادی وجود دارد؟
قطعا، ورزشکاران تا سی‌سال هم تحرکشان را داشته‌اند، هم بدن‌شان این تراکم سلولی را ایجاد کرده و سلول‌های بیشتری ساخته است و هم آمادگی جسمی برای تولید دارند، اما کسی که تحرک نداشته بعد از سی سال تازه باید از اول شروع کند.

دخت‌ایران: به نظر شما چرا در حال حاضر بیشتر زنان کمتر از 50 سال به این بیماری مبتلا هستند؟
مشهور است که کم شدن تراکم استخوان را پوکی استخوان می‌گویند، اما پوکی استخوان به معنی خاص، از بین‌رفتن تقریبا هشتاد درصدی تراکم در افراد بالاتر از 60 سال است که درمانی پرهزینه و طولانی مدت دارد. فرض کنید فرد مبتلا به پوکی استخوان، سرما هم بخورد. سرفه های پشت سر هم و در پی آن سرفه‌های شدید، استخوان قفسه سینه را می‌شکند، به این می‌گویند پوکی استخوان!

دخت‌ایران: جنسیت در این بیماری موثر است؟
بله، در زنان تراکم استخوان ارتباط نزدیکی با هورمون‌های زنانه دارد و در ساخت تراکم استخوانی موثر است. در سنین باروری میزان هورمون استروژن و پروژسترون بالاست، وقتی زنان به سنین یائسگی می‌رسند، از میزان این هورمون‌ها کاسته می‌شود و از آنجا که این هورمون‌ها در ساخت تراکم استخوانی موثرند، بنابراین سن یائسگی زمان تشدید این بیماری خاموش است. زنان چهار برابر مردان به این بیماری مبتلا می‌شوند، اما در سنین 70 - 65 میزان ابتلا در هر دو جنس یکسان خواهد بود.

دخت‌ایران: بیماری خاموش؟
نام دیگر پوکی استخوان است، زیرا علائم خاصی ندارد و در تشخیص آن دچار مشکل می‌شویم و وقتی متوجه می‌شویم که عوارض بیماری کاملا مشهود شده است. هیچ بیماری‌ای نیست که بگوییم عامل خاصی منجر به آن شده است، اما در این بیماری زمینه‌های ارثی، سن و تغذیه موثر است. از دیگر عوامل بروز این بیماری، کاهش وزن شدید است که شاید بتوان گفت عامل اصلی این بیماری است، زیرا استحکام استخوان کم است و عدم فعالیت و تحرک و مخصوصا تغذیه نامناسب خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.
شروع عادت ماهانه در سنین پایین و نیز یائسگی در سنین بالا، احتمال ابتلا به پوکی استخوان را زیاد می‌کند. از دیگر عوامل موثر در پوکی استخوان، دخانیات و سیگار و نیز استفاده مداوم از داروهای کورتون، ضد تشنج و... است که مشکل زاست.

دخت‌ایران : حاملگی بر روی پوکی استخوان تاثیر می‌گذارد؟
ازدواج و بارداری زیر 20 سال توصیه نمی‌شود، زیرا بدن هنوز آمادگی لازم برای تولید و رشد جنین را ندارد و این خود  می‌تواند عاملی برای پوکی استخوان باشد. جنین مادری که آمادگی بدنی کاملی ندارد، یک سری مواد را از خود مادر می‌گیرد. ‌حاملگی، زایمان، شیردهی موادی را از بدن مادر می‌گیرد. تصور کنید مادری که خود آمادگی بدنی مناسبی ندارد، در عین حال جنینش نیز از مادر تغذیه می‌کند. اگر مادری به سلامت خود اهمیت بدهد و ورزش و تغذیه درستی داشته باشد چیزی از دست نمی‌دهد. نکته اینجاست که فاصله هر زایمان با زایمان بعدی باید حداقل سه‌سال باشد تا مواد مصرفی جایگزین شود. نزدیک یک سال حاملگی، دوسال شیردهی، حداقل زمان سه سال است.

دخت‌ایران: تغذیه مناسب برای جلوگیری از پوکی استخوان چیست؟
کلسیم و ویتامین دی(D) همزمان باید مصرف شود. طب سنتی مصرف شیر را مناسب نمی‌داند، در حالیکه در طب نوین، کلسیم نیاز اصلی بدن است که در شیر و فراورده‌های آن موجود است به این خاطر نمی‌توان گفت کدام درست می‌گویند! اما از نظر من، شیر در کل مفید است زیرا کلسیم دارد. ولی در مورد ویتامین دی، خانواده‌ها تقریبا بی‌اطلاع هستند و اهمیت چندانی نمی‌دهند، در حالی که این ویتامین، به اندازه تامین کلسیم کافی برای بدن ضروری است. راه تامین آن هم حداقل روزی 10-20 دقیقه نور خورشید مستقیم است که بدون حفاظ یا شیشه بر روی اعضای بدن مانند بازو و ساق پا بتابد.

دخت‌ایران: ده دقیقه ورزش کافی است؟
توصیه می‌کنیم که ورزش داشته باشید، مرتب و منظم! حداقل یک روز در میان از ده دقیقه شروع کنید اما بهترینش سی‌دقیقه است. ده دقیقه اول برای کسب آمادگی است (فعالیت کم)، ده دقیقه دوم (فعالیت شدید) فعالیتی است که ضربان قلب بالا برود و در نهایت ده دقیقه اخر (فعالیت کم) تا بدن مجدد به حالت اولیه بازگردد. افزایش و کاهش ناگهانی فعالیت بدن، مضرات زیادی دارد.

دخت‌ایران: چند ساعت ورزش روزانه مناسب است؟
قانون نمی شود گذاشت که هر فردی چقدر ورزش کند. فرد ورزشکار مسلما باید وقت بیشتری بگذارد. اما فردی که اصلا زمان ندارد، حداقل زمان را باید بگذارد. بهترین ورزش در حال حاضر پیاده روی است، زیرا سالم و کم‌هزینه است و ما در قدم اول توصیه می‌کنیم که با پیاده‌روی شروع کنند. ورزرشی که تنها نیازمندی‌هایش: کفش راحت، لباس آزاد (برای تبادل هوا)، نه تنگ و جذب، و خوردن آب (سرد نه) است. در همان فضای خانه هم می‌شود ورزش کرد، همان پیاده‌روی به صورت مرتب، منظم، مداوم.

دخت‌ایران: بهترین ساعت؟
ساعت خاصی نداریم، اما بهتر است ساعت مشخصی باشد تا آمادگی روحی لازم را داشته باشد و توصیه می‌شود از نظر محیطی شرایط مساعد باشد و کسی مزاحم نباشد. فقط توجه داشته باشید که اگر فرد تازه کار است از زمان کم شروع کند،‌ از ده دقیقه و کم‌کم به نیم ساعت برساند.

دخت‌ایران: راه رفتن ورزش است؟
بعضی معتقدند اما من می‌گویم باید عزم و اراده به این کار داشته باشد، اگر برای خرید می‌رود و بگوید حالا یه ورزشی هم هست، نه این اثر نمی‌کند، چون آن تقسیم بندی زمانی که گفتم را انجام نداده است. ممکن است بین راه برای خرید یا صحبت با دوستی بایستد، اما اگر واقعا قصد ورزش داشته باشد، همان روالی را که گفتم رعایت کند، هم خرید کرده است و هم ورزش و بسیار خوب است.


دخت‌ایران: باشگاه رفتن موثر است؟
باشگاه چند حسن دارد و چند ضرر، از جمله حسن‌های آن: ‌برنامه  و ساعت می‌دهد (همان چیزی که می‌خواهیم)، و با افزایش روحیه اعتماد به نفس گروهی، بهداشت روانی فرد را بالا می‌برد، کارشناسان ورزشی (شناخت ورزش و حرکات متناسب) هم جزو موارد بسیار خوب باشگاه‌ها هستند. اما از جمله مضرات آن، هزینه،‌ فضای کم و نامناسب که با تهویه نامناسب بدتر می‌شود، فضای کوچک، کف پوش نامناسب، و وجود برخی‌ کارشناسان است که بعضا حرکاتی را می‌گویند که از نظر علمی درست نیست، ولی کاهش وزن سریع را به همراه دارد و به این خاطر مورد استقبال قرار می‌گیرد. این مشکلات باعث می‌شود که ریزش تعداد ورزشکاران را داشته باشیم و باعث دلسردی تازه کارها می‌شود، ولی اگر از باشگاه حرکات و نظم را یاد بگیرد و در خانه، خودش تمرین کند این باشگاه رفتن برای او پربار خواهد بود.

دخت‌ایران: کارِ خانه ورزش است؟
به نظر من،‌نه! زیرا تکراری شده و به آن اهمیت داده نمی‌شود، آمادگی بدنی را ایجاد نمی‌کند. کالری می سوزاند اما از تعریف زمانی و بدنی که قبلا عرض شد خارج است و ورزش نیست.


دخت‌ایران:آخرین توصیه؟
ورزش، ورزش، ورزش، منظم، مرتب و مداوم.