2177
مجله اینترنتی
زنان و خانواده
کانال دخت ایران
          1. زهرا صابری (کارشناس ارشد علوم اقتصادی و پژوهشگر حوزه زنان و خانواده )
              1. اندازه متن:
              2.  
              3.  
            نظرات (۰۰)
            تعداد بازدید: 2177
            نسخه مناسب چاپ
            ارسال به ديگران
            اضافه کردن به علاقمندی ها
        از نظر اسلام، بین زن و مرد به جز در برخی موارد، مساوات و برابری وجود دارد و هیچ‌کدام بر دیگری امتیازی ندارند.
        دخت ایران- از نظر اسلام، بین زن و مرد به جز در برخی موارد، مساوات و برابری وجود دارد و هیچ‌کدام بر دیگری امتیازی ندارند. یکی از این موارد امور مالی است که زن و مرد هر دو از آزادی و استقلال کامل برخوردارند.۱ این در حالی است که شرایط ویژه جسمی و روحی زن و همچنین نقش‌هایی مانند مادری و خانه‌داری همواره موجب گشته که زن از لحاظ مالی به ظاهر عقب تر از مرد باشد، اما خالق هستی با در نظر گرفتن حقوق مالی ویژه برای زن در کنار وضع سایر قواعد و اصول اخلاقی در خانواده، سعی نموده است دغدغه حفظ امنیت مالی برای زن را رفع نماید و همواره تکیه‌گاه مطمئنی را برای رفع نیازهای اقتصادی زن در نظر بگیرد. این تکیه‌گاه یا مرد در نقش همسر است، یا پدر و یا فرزند و در صورتی که هیچ یک نباشند و یا مقدور نباشند این حکومت است که باید امنیت مالی زنان را تأمین نمایند تا زنان تنها برای احتیاجات مالی نیاز به حضور در اجتماع ننمایند. 
         
        در ادامه به صورت موردی به برخی از حقوق ویژه مالی زنان در اسلام می‌پردازیم:
         
        استقلال مالی زن
        امتیاز نظام حقوقی اسلام بر دیگر نظام‌های حقوقی، در اعطای استقلال کامل مالی به زن و نیز تقدم تاریخی اعلام استقلال مالی زن است و این در حالی است که در برخی کشورهای اروپایی تا پیش از قرن بیستم زنان از استقلال مالی محروم و فاقد اهلیت تصرف در دارایی خود بودند.۲ (برای مردان از آنچه [به اختیار] کسب کرده‌اند بهره‌ای است و برای زنان [نیز] از آنچه [به اختیار] کسب کرده‌اند بهره‌ای است و از فضل خدا درخواست کنید که خدا به هر چیزی داناست)۳
         
        و حدیث مشهور از پیامبر (ص) :  الناس مسلطون علی اموالهم ۴
         
        هر دو اثبات می‌کنند که اسلام به طور قطع حق مالکیت و تصرفات مالی را برای زن پذیرفته است و فقهای شیعه بر جواز تصرفات مالی زن اتفاق نظر دارند. لذا از نظر اسلام  هر تصرفی که برای مرد جایز باشد،‌ برای زن نیز جایز است، از قبیل اشتغال به تجارت و یا هر کسب مشروع دیگر.۵ و شوهر نیز حق مداخله در اموال و دارایی زن را ندارد و ریاست او بر خانواده، اختیاراتی در این زمینه ایجاد نمی‌کند.۶ در این صورت زن در اجرا و اعمال حقوق ناشی از مالکیت خود، نیازی به جلب رضایت شوهر ندارد و مخالفت شوهر بر اقدامات او اثر نخواهد داشت، به جز در مواردی که اقدامات زن در امور مالی، با حقوق شرعی و قانونی زوج مغایر باشد. به عنوان مثال، اگر زن بخواهد در انجام فعالیت اقتصادی، به خارج از منزل رفت‌وآمد کند یا به سفر تجاری برود، بایستی رضایت شوهر را تحصیل نماید. (که البته در صورت موافقت شوهر، می‌توان در ابتدای ازدواج به صورت کلی این رضایت را از شوهر کسب نمود و دیگر احتیاج به اذن گرفتن‌های هرباره نخواهد بود.) 
         
        در واقع عقد نکاح تغییری در رابطه مالی زوجین ایجاد نمی‌کند و زن و مرد پس از عقد نیز مانند پیش از آن، از نظر مالی مستقل‌اند درحالی‌که کار اقتصادی زن نیز جزء اموال او به شمار می‌آید و زن مجبور نیست آن را به رایگان در اختیار شوهر بگذارد.۷
         
        مهریه
        مهر یا صداق، مالی است که زن بر اثر ازدواج مالک آن می‌گردد و مرد ملزم به دادن آن به زن می‌شود.۸ مهریه به خود زن تعلق دارد، نه پدر و مادر و برادر و ... و همچنین مهریه مزد بزرگ کردن دختر نیست و عنوانی جز هدیه و پیش کشی که نشانه راستین بودن علاقه مرد به زن است را ندارد. و سیره ائمه نشان می‌دهد که آن بزرگوارن مهریه زنان خود را در همان ابتدای زندگی و به میمنت ورود زن به زندگی‌شان به آن‌ها می‌پرداختند تا هر آنچه که می‌خواهند برای خود فراهم نمایند . 
         
        در اسلام مهریه بر چند پایه استوار است:
         
        مهر بر اساس شخصیت و استقلال زن است؛ نه جهت بهای زن و پرداخت به بستگانش
         
        اساس مهریه عزت و احترام نسبت به زن است، زیرا معمولاً هدیه و پیش کش را به کسی می‌دهند که دل به او سپرده‌اند و برایش قدر و منزلتی قائل هستند.
         
        مهریه نشان آن است که زن را از نظر اقتصادی مستقل و لایق تصرف و تملک در اموال می‌دانند.
         
        مهریه مظهر تعهد شوهر برای تأمین زندگی زن است و می‌تواند قسمتی از تفاوت سهم‌الارث زن نسبت به مرد را نیز جبران کند، چرا که در صورتی که مهریه در آغاز یا در طول دوران زندگی پرداخت نشود، در نهایت پس از فوت همسر به عنوان اولین بدهی از مال مرد به زن تعلق می‌گیرد. 
         
        کلمه مهریه عیناً در قرآن به کار نرفته و به جای آن کلمه صداق استعمال شده است:
         
        و مهر زنان را به عنوان هدیه‌ای از روی طیب خاطر به ایشان بدهید و اگر به میل خودشان چیزی از آن را به شما واگذاشتند آن را حلال و گوارا بخورید۹
         
        در قانون مدنی نیز چنین آمده است: به مجرد عقد، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن بنماید.
         
        اجرت‌المثل کارهای زوجه
        از آنجا که اصل استقلال مالی زوجین منجر خواهد شد که زن در درآمدهای شوهر سهمی نداشته باشد (جز آنچه شوهر باید به عنوان نفقه به او بپردازد) همان طور که اگر زن صاحب حرفه و شغلی باشد و درآمد کسب نماید، شوهر نیز در درآمد او سهمی ندارد؛ در مواردی که زن به جای کار در بیرون خانه، به خانه‌داری می‌پردازد،‌ مشکلاتی را به وجود خواهد آورد. چرا که زنی که به درخواست شوهر، تمام عمر را در منزل زحمت کشیده است تا شوهر بتواند با آسودگی خاطر به فعالیت‌های روزمره بپردازد، در بلندمدت منجر خواهد شد که مرد دارای سرمایه شود درحالی‌که سهم زن فقط خوراک و پوشاک و مایحتاج روزمره زندگی است ۱۰این نتیجه ناعادلانه را اسلام با پیش‌بینی اجرت‌المثل کارخانه‌داری برای زن جبران نموده است.
         
        طبق مقررات حقوق اسلامی و به تبع آن بر اساس قوانین جمهوری اسلامی ایران، زن مکلف به انجام کارهای خانه نیست و زن برای انجام آن‌ها حق گرفتن اجرت دارد. بنابراین جز در مواردی که زن تبرعا (بدون قصد گرفتن اجرت) کارهای خانه را انجام دهد، حق مطالبه اجرت از مرد را دارد.۱۱ و دادگاه می‌تواند اجرت‌المثل کارهای انجام‌گرفته را محاسبه و به پرداخت آن حکم نماید. 
         
        قابل‌ذکر است که تعلق اجرت‌المثل به کارهای زوجه تنها مربوط به زمان طلاق نیست و لذا اجرت کارهای زوجه در منزل مورد قبول فقها و قانون موضوعه کشور است. 
         
        نفقه
        در نظام حقوقی اسلام، رفع نیازمندی‌های خانواده (زن و فرزندان) از تکالیف مرد شمرده شده است و زن هرچند دارای ثروت زیادی باشد، هیچ نوع مسئولیتی در تأمین بودجه و معاش خانواده بر عهده ندارد و شرکت او در کمک به رفع این نیازها کاملاً اختیاری و وابسته به میل و اراده اوست.
         
        در قانون مدنی به پیروی از نظریات مشهور فقها نفقه این‌گونه تعریف‌شده:
         
        « نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضیت زن از قبیل مسکن،‌ البسه،‌ غذا، ‌اثاث منزل و هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت داشتن عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض»
         
        این در حالی است که دادن نفقه به زن هیچ‌گونه حقی را برای مرد جهت سلطه اقتصادی و بهره‌برداری از نیروی کار زن ایجاد نمی‌کند و همین مسئله رمز جدایی نفقه در نظام اسلامی و نفقه در نظام‌های غیر اسلامی است. چرا که در نظام‌های غیر اسلامی،‌ نفقه بهای کار زن و باعث سلطه اقتصادی مرد بر زن در طول زندگی مشترک است .۱۲
         
        آیات و روایات زیادی بر وجوب نفقه زن دلالت می‌کند:
         
        و خوراک و پوشاک آنان [=مادران] به طور شایسته بر عهده پدر است و هیچ کس جز به قدر وسعش مکلف نمی‌شود ۱۳
         
        مردان تکیه‌گاه زنان‌اند به خاطر برتری‌هایی که خداوند (از نظر اجتماعی) برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرار داده است و به خاطر انفاق‌هایی که از اموالشان (در مورد زنان ) می‌کنند.۱۴
         
        علامه طباطبائی در تفسیر این آیه منظور از «بما انفقوا» را انفاق «مهریه» و «نفقه» همسر می‌داند. ۱۵
         
        همچنین آیات دیگری همچون بقره :۲۲۹ ؛‌ نساء: ۳ و ۱۹؛‌ طلاق: ۲ و ۶ و ۷  نیز دلالت بر وجوب نفقه زوجه می‌کند. 
         
        امام صادق از پیامبر نقل می‌کنند: « ملعون ملعون من ضیغ من یعول»  مورد لعن و نفرین است کسی که حقوق خانواده و عائله خویش را ضایع کند (هزینه زندگی آنان را تأمین نکند). (وسائل الشیعه، باب ۲۱،ص ۲۵۱، حدیث ۵)
         
        لازم به تذکر است که وجوب نفقه به سبب وقوع عقد و به شرط تمکین است و لذا نشوز (عدم تمکین زن در امور جنسی)‌ مانع آن خواهد بود.
         
        ارث
        در حالیکه در بیشتر جوامع و نظام‌های گذشته زن یا به طور کلی از ارث محروم بوده و یا با وجود دریافت مقدار ناچیزی از ارث،‌ دارای استقلال حقوقی برای استفاده از آن نبوده و مردان قیم آن‌ها بودند و یا حتی در مواردی نه تنها زنان از همسر خود ارث نمی‌بردند، بلکه خود جزءی از اموال و دارایی میت به حساب می‌آمدند.! اسلام علاوه بر اعطای حقوق انسان و اجتماعی و مدنی به زن و بالا بردن شأن و حیثیت انسانی او؛ در مورد میراث زن نیز (اعم از زوجه، مادر، دختر و خواهر) قوانین و مقرراتی جامعی را وضع نمود. 
         
        خداوند در آیه ۷ سوره نساء حکم میراث زنان را در جمله‌ای مستقل و جداگانه بیان کرد تا استقلال آن‌ها را مانند مردان در زمینه میراث برای همگان روشن کند و در آیات بعد نیز سهم‌الارث زنان را در هر طبقه بیان فرمود: (فهیمی،۱۳۹۰،ص۹۳)
         
        برای مردان از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان [آنان] بر جای گذاشته‌اند سهمی است و برای زنان [نیز] از آنچه پدر و مادر و خویشاوندان [آنان] بر جای گذاشته‌اند سهمی [خواهد بود] خواه آن [مال] کم باشد یا زیاد نصیب هر کس مفروض شده است ۱۶
         
        و نیمی از میراث همسرانتان از آن شما [شوهران] است اگر آنان فرزندی نداشته باشند و اگر فرزندی داشته باشند یک چهارم ماترک آنان از آن شماست [البته] پس از انجام وصیتی که بدان سفارش کرده‌اند یا د ینی [که باید استثنا شود] و یک چهارم از میراث شما برای آنان است اگر شما فرزندی نداشته باشید و اگر فرزندی داشته باشید یک هشتم برای میراث شما از ایشان خواهد بود [البته] پس از انجام وصیتی که بدان سفارش کرده‌اید یا د ینی [که باید استثنا شود] و اگر مرد یا زنی که از او ارث می‌برند کلاله [=بی‌فرزند و بی‌پدر و مادر] باشد و برای او برادر یا خواهری باشد پس برای هر یک از آن دو یک ششم [ماترک] است و اگر آنان بیش از این باشند در یک سوم [ماترک] مشارکت دارند [البته] پس از انجام وصیتی که بدان سفارش شده یا دینی که [باید استثنا شود به شرط آنکه از این طریق] زیانی [به ورثه] نرساند این است سفارش خدا و خداست که دانای بردبار است.۱۷
         
        امام صادق در پاسخ کسی که از علت دو برابر بودن سهم‌الارث مرد نسبت به زن پرسید فرمودند:
         
        این به خاطر آن است که اسلام سربازی را از عهده زن برداشته و نیز مهریه و نفقه را به نفع او بر مردان لازم شمرده است و در بعضی جنایات اشتباهی که خویشاوندان باید دیه را بپردازند، زن از پرداخت دیه و شرکت با دیگران معاف است. از این رو سهم زن در ارث از مرد کم تر شده است . (وسائل الشیعه ج۱۷ باب ۲) 
         
        این در حالی است که اگر شوهری مایل است همسر او بیش از این مقدار سهم ببرد، می‌تواند از ثلث ترکه خود نیز به او ببخشد.
         
        نحله
        نحله در لغت نامه و منابع فقهی و تفسیری به عطیه و بخشش و هدیه و اعطای مجانی معنی شده است. اما در موارد قانونی،‌ کلمه نحله چنین آمده است با توجه به سنوات زندگی مشترک و نوع کارهایی که زوجه در خانه شوهر انجام داده و وسع مالی زوج، دادگاه مبلغی را از باب بخشش (نحله) برای زوجه تعیین می‌نماید. (قانون اصلاح مقررات مربوط به طلاق)
         
        قرآن کریم نیز در  سوره بقره می‌فرماید:
         
        و برای همه طلاق داده شدگان، به گونه‌ای پسندیده [هدیه و] بهره‌ای است، که [شوهران باید به آنان بدهند؛ و این ] بر پرواپیشگان واجب است.۱۸
         
        جدول ذیل مقایسه درآمد و مخارج زنان و مردان در اسلام را نشان  می‌دهد:
         
         

        زن

        مرد

        درآمد= حقوق مالی

        مخارج= تکالیف مالی

        درآمد= حقوق مالی

        مخارج=تکالیف مالی

         

        درآمد ناشی از شغل

        خمس واجب در صورت داشتن شغل

        درآمد ناشی از شغل

        خمس واجب

         

        مهریه

        زکات واجب در صورت قرار گرفتن در شرایط آن

        ارث

        زکات واجب در صورت قرار گرفتن در شرایط آن

         

        اجرت‌المثل

         

        دیه زن

        مخارج شخصی خود

         

        نفقه

         

         

        مخارج همسر (نفقه)

         

        ارث

         

         

        مخارج فرزندان (نفقه)

         

        نحله (در صورت طلاق)

         

         

        مخارج والدین (در صورت نیاز )

         

        دیه مرد

         

         

        مهریه همسر

         

         

         

         

        اجرت‌المثل

         

         

         

         

        دیه اقربا

         

         

         

         

        نحله (در صورت تمکن)

         

                   
         

         

         
         

        ۱- (فهیمی،۱۳۹۰، ص ۳۳۳)
        ۲- (فهیمی،۱۳۹۰،ص ۳۳۳ )
        ۳- لِّلرِّجَالِ نَصِیبٌ مِّمَّا اکْتَسَبُواْ وَلِلنِّسَاء نَصِیبٌ مِّمَّا اکْتَسَبْنَ وَاسْأَلُواْ اللّهَ مِن فَضْلِهِ إِنَّ اللّهَ کَانَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمًا ﴿ نساء ،۳۲﴾
        ۴- (مجلسی، ۱۳۶۲، ج ۱۰۳، ص ۲۷۲)
        ۵- (فهیمی،۱۳۹۰، ص ۳۴۳)  
        ۶- . (امامی و صفایی،‌۱۳۷۶، ج ۱، ص ۱۴۷)‌
        ۷- ( فهیمی،۱۳۹۰،ص ۳۳۴)
        ۸- (صفایی، ‌حسین، حقوق خانواده ، ص ۱۴۸)
        ۹- وَآتُواْ النَّسَاء صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِن طِبْنَ لَکُمْ عَن شَیْءٍ مِّنْهُ نَفْسًا فَکُلُوهُ هَنِیئًا مَّرِیئًا 
        ۱۰- (هدایت نیا، ۱۳۸۵،‌ص۴۲)
        ۱۱- (فهیمی،۱۳۹۰، ص ۱۷۹)
        ۱۲- (‌فهیمی،۱۳۹۰،‌ص ۱۱۱)
        ۱۳- وَعلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَکِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لاَ تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَهَا﴿بقره، ۲۳۳﴾
        ۱۴- الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاء بِمَا فَضَّلَ اللّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنفَقُواْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِّلْغَیْبِ بِمَا حَفِظَ اللّهُ وَاللاَّتِی تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِی الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلاَ تَبْغُواْ عَلَیْهِنَّ سَبِیلًا إِنَّ اللّهَ کَانَ عَلِیًّا کَبِیرًا ﴿نساء،۳۴﴾
        ۱۵- (المیزان،‌ج۴،ص ۳۶۵)
        ۱۶- لِّلرِّجَالِ نَصیِبٌ مِّمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاء نَصِیبٌ مِّمَّا تَرَکَ الْوَالِدَانِ وَالأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ کَثُرَ نَصِیبًا مَّفْرُوضًا ﴿نساء،‌۷﴾
        ۱۷- وَلَکُمْ نِصْفُ مَا تَرَکَ أَزْوَاجُکُمْ إِن لَّمْ یَکُن لَّهُنَّ وَلَدٌ فَإِن کَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْنَ مِن بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصِینَ بِهَا أَوْ دَیْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْتُمْ إِن لَّمْ یَکُن لَّکُمْ وَلَدٌ فَإِن کَانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکْتُم مِّن بَعْدِ وَصِیَّةٍ تُوصُونَ بِهَا أَوْ دَیْنٍ وَإِن کَانَ رَجُلٌ یُورَثُ کَلاَلَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ فَإِن کَانُوَاْ أَکْثَرَ مِن ذَلِکَ فَهُمْ شُرَکَاء فِی الثُّلُثِ مِن بَعْدِ وَصِیَّةٍ یُوصَى بِهَآ أَوْ دَیْنٍ غَیْرَ مُضَآرٍّ وَصِیَّةً مِّنَ اللّهِ وَاللّهُ عَلِیمٌ حَلِیمٌ ﴿نساء،‌۱۲﴾
        ۱۸- وَلِلْمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقَّاً عَلَى الْمُتَّقینَ ﴿بقره، ۲۴۱﴾
         

          1. ارسال نظر



    1. خبرنامه
      جهت اطلاع از به روز شدن مجله اطلاعات خود را وارد نماييد .

      پایگاه اطلاع رسانی حورا ساده ماده مستر چنگال انجمن سلامت ایران مجله ایرانی انجمن بیان با حجاب سبک زندگی بچه شیعه ها کودک و مادر عمار کلیپ مجتمع نیکوکاری رعد خانواده سرآمد بلاغ سمن فروشگاه اینترنتی محصولات حجاب سلام نو علوم اجتماعی خبر اقتصادی وبلاگ نیوز تعامل تصویر دل چی بپزم؟ ایران زنان به دخت راز۵۷