تفکیک جنسیتی در جوایز ادبی؟!
شاید این تیتر خیلی غیرمنصفانه به نظر برسد، ولی به هر صورت جای سوال دارد که چرا ناگهان جایزهای خاص بانوان ادیب ایجاد شده است؟ گویی نه در دنیای بانوان کم و کاستی وجود دارد و نه در دنیای فرهنگ و هنر! از همین رو بود که صدای اعتراض خیلیها خیلی زود بلند شد؛ برای مثال جواد محقق، که اتفاقا سرداوری بخش شعر چهارمین جایزه پروین اعتصامی را نیز بر عهده داشت، ارزیابیاش از برگزاری جایزه ویژه بانوان را اینگونه توصیف میکند: «شخصا با چنین تفکیکهایی موافق نیستم؛ چرا که اگر قرار باشد آثار زنان شاعر و نویسنده به طور مستقل بررسی شود، باید جایزههای مستقل برای مردان نیز در نظر بگیریم. این جایزه به نوعی تبعیض مثبت نسبت به بانوان است.»
وی در ادامه اینگونه توضیح میدهد: «شاید به این دلیل که تصور میشود در طول تاریخ ادبیات در حق زنان اجحاف صورت گرفته و برای تلطیف فضای مردانه جایزهها و جشنوارههای ادبی، چنین جایزه مستقلی برای بانوان برگزار میشود. به نظر من این تبعیض در برگزاری جایزه هر چند مثبت است، اما جایگاهی ندارد.»
پیشتر، دكتر محسن پرویز، معاون پیشین فرهنگی وزیر ارشاد، نیز در كنگره علمی یكصدمین سالگرد تولد پروین اعتصامی، گفته بود: «ما پرهیز داریم كه جامعه را به دو بخش زنان و مردان تقسیم كنیم، آنگونه كه غربیان میخواهند به ما تحمیل كنند. غربیان میخواهند حقوقی را كه از زن در غرب پایمال شده است را به جوامع اسلامی تعمیم دهند... لذا ما به شدت از تقسیم جامعه به دو بخش زنان و مردان پرهیز میكنیم و طبیعتا در اینجاست كه به افكار متعالی بانوانی كه اسمشان برای همیشه پایدار میماند باز میگردیم.»
جالب اینجاست که معترضین به این تفکیک جنسیتی تنها مردان عرصه ادب نیستند، بلکه برخی از شاعران زن، حتی از میان برگزیدگان جشنوارهها(!) نیز این مسئله را نه ضروری میدانند، نه مناسب! مثلا مژگان عباسلو، شاعر برگزیده چهارمین جایزه پروین اعتصامی در این باره میگوید: «دنیای شعر، تقریبا دنیایی مردانه است، اینکه جایزههایی که به طور مستقل به بررسی آثار بانوان اختصاص دارد و ملاکهای شعر زنانه را مشخص میکند، ارزشمند است... اما مخاطبان شعر از نظر جنسیت تفاوتی ندارند. بر همین اساس شایستهتر است که رقابتی سالم و علمی و همچنین به طور یکسان میان بانوان و آقایان صاحب اثر و به ویژه شاعران برگزار شود.»
فریبا یوسفی، شاعر و برگزیده چهارمین دوره جایزه ادبی پروین اعتصامی نیز دیدگاهی مشابه دارد و میگوید: «اعتقاد چندانی به برگزاری جایزههای مستقل برای زنان یا مردان ندارم و معتقدم کارهای این دو گروه تفاوتی با یکدیگر ندارند و بهتر است در یک سطح و یک جایزه ارزیابی شوند. اما به طور کلی اینکه جایزههای مستقل و اختصاصی برای بانوان برگزار میشود، نشان میدهد توجه ویژهای به آثار بانوان صورت گرفته و در مجموع، اقدامی مثبت است.»
خوب یا بد، از عمر جایزه ادبی پروین مدتهاست میگذرد؛ نخستین دوره آن پانزدهم مرداد 83، همزمان با میلاد حضرت فاطمه (س) برگزار شد. در این دوره آثاری كه برای نخستین بار در سال1381 به طبع رسیده بود مورد ارزیابی قرارگرفت و از میان آنها 6 اثر برگزیده در رده سنی بزرگسال و 9 اثر برگزیده در رده سنی كودك و نوجوان مورد تقدیر قرار گرفتند.
دومین دوره، پانزدهم اسفندماه سال 1385 همزمان با یكصدمین سال تولد پروین برگزار شد. از میان آثاری که مورد ارزیابی قرارگرفت، 4 اثر در رده سنی بزرگسال و 6 اثر در رده سنی كودك و نوجوان برگزیده اعلام شد. شانزدهم اسفند ماه سال گذشته نیز چهارمین دوره، برپا شد و طی آن، از 22 اثر تجلیل به عمل آمد كه از این تعداد 15 نفر به عنوان برگزیده و 7 نفر هم به عنوان شایسته تقدیر شناخته شدند. طبق آیین برپایی این جشنواره، انتظار میرود سال آینده موسم برپایی پنجمین جایزه ادبی پروین باشد.
چرا پروین؟
سوال دیگری که به ذهن خطور میکند همین است که چرا پروین اعتصامی باید نماد زنان عرصه ادب باشد؟ دکتر محسن پرویز معاون اسبق امور فرهنگی وزارت ارشاد این انتخاب را اینگونه توصیف میکند: «در دورانی كه بانوان چندان محلی برای عرضه كردن افكار خودشان نداشتند، این بانوی پاك با آن افكار متعالی به بیان مسایل جامعه پرداخت.»
البته شاید دلیل دیگرش این باشد که در تاریخ قبل از انقلاب هم نمیتوان اشعار منسجمی را به نام شاعرهای نسبت داد؛ از این رو قدمت پروین از دیگران بیشتر بوده است. از انصاف هم که نگذریم همین که اشعار پروین در کنار اشعار شهریار به زبانهای دیگر ترجمه میشود نشان میدهد غنای ابیاتش بیش از حفظ کردن دوران مدرسه ماست.
آیا «پروین» موفق بوده است؟
پاسخ به این سوال دشوار است؛ چرا که پروین را میتوان از ابعاد مختلفی مورد بررسی قرار داد. یکی از نکات بحث برانگیز این است که اگر این محفل به راستی به پاس قدرانی از زحمات زنان ادیب برگزار میشود، چرا باید با وجود شعرا و نویسندگان زن قهار، مسئولیت برگزاری و داوری این چنین همایشی بر عهده مردان باشد؟ کافی است نگاهی داشته باشیم به مسئولین اجرایی و علمی دورههای قبل؛ یا حتی همین دوره اخیر که دبیری علمی و دو سوم اعضای هیات علمی آخرین دوره جایزه پروین اعتصامی را آقایان عهده دار بودهاند.
سوال این است که آیا مردان قادرند به درستی در خصوص برتری رویکردهای زنانه به ادبیات قضاوت کنند، یا این قضاوت بر این مبنا خواهد بود که کدام یک از آثار به رویکردهای مردانه حاکم بر ادبیات نزدیکتر است؟ حتی اگر از رویکرد مردانه و زنانه نسبت به ادبیات هم عبور کنیم -چرا که همواره جای بحث بوده است- به نظر میرسد بهتر آن است که قضاوت درباره نوشتهها و سرودههای زنانه را به زنان توانمندی بسپاریم که اتفاقا در این عرصه کم هم نیستند.
منصف و مثبت باشیم!
گلایههای زیادی را مطرح کردیم، اما اگر کمی منصفانه نگاه کنیم، جایزه پروین اعتصامی علاوه بر اینکه تنها جایزه بزرگ ادبی مختص به حوزه ادبیات زنان و اندیشههای آنان در کشور است، موجب شده است تا تلاشهای زنان در عرصههای هنر بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد و شاید تفاوتهای آشکار میان نگرش و رویکرد بانوان و آقایان را به نمایش گذارده است. برگزاری چهار دوره از جایزه پروین اعتصامی، موجب پویایی بیش از پیش زنان در عرصه قلم شده است؛ چرا که تسهیل شرایط نشر و عرضه آثار در کنار الگوسازی، از شاخصهای فرهنگی زنان و ایجاد بستر مناسب برای تعامل هر چه بهتر در جامعه زنان نویسنده، مسیر را بر سایرین هموارتر نموده است.
از سوی دیگر، برجستهسازی فعالیتهای زنان در عرصههای اجتماعی، بیشک نقش موثر و کارآمدی را در نگاه بینالمللی نسبت به ایران و وضعیت زنان خواهد داشت؛ علیالخصوص با توجه به نقش ایران در جهان اسلام، برگزاری جشنوارههایی از این دست، بستری مناسب برای طرح اندیشههای بومی زنان ایرانی و افزایش قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران است.
باشد روزی فرا رسد که اندیشهها وتلاشهای ناب زنان ایران بیش از پیش مورد تقدیر و توجه قرار گیرد.
واقعا ناراحت شدم! حتي اصول اخلاقي و پي نوشتها رو رعايت نكرديد من همشون رو رعايت كرده بودم در فايل ارسالي ام! اصلا خوشم نيومد از اين مدل همكاري كه بي اطلاع نويسنده و بدون اين كه ذره اي براش ارزش قايل بشيد هر كاري دوست داريد مي كنيد با مطلبش!